July 10, 2014 - Admin

TË DREJTAT DHE LIRITË E NJERIUT NË PROCEDURAT POLICORE DHE GJYQËSORE NË REPUBLIKËN E MAQEDONISË

Mr. Esat Elezi

Abstract

Based on the international statistical data of the victims of war and peace soon will come out how dangerous has been the life of human beings.
This can be referred to other historical turbulences of the human society.
The issue of fundamental human rights and freedom is an issue towards which people feel underestimated to some minimum outer limitations in encroaching the individual autonomy, the indepen¬dence of one unique kind which implies as an endeavor to secure the right for life, freedom, independence, privacy and equal opportu¬nities in the society.
We could reckon that the recognition and protection of human fundamental rights and freedom as a judicial category were first introduced with the creation of the states and first legal systems, whereas its biggest evolution did occur during the feudal revolution. These revolutions enabled everyone- women, men, youth, and children to understand their human rights, as something important for their interests and goals.
The understanding of the principles and proceedings of the human rights, enables people to take part in the decision process which determine their life, to work towards the conflict resolution and peace conversation based on human rights, which is a productive strategy based on peoples’ interest for human, social and economic development.
Except that the human rights are an essential instrument for the prevention of the conflict, they are also a core of the concept for building the governship and democracy. Also, they offer the basis that through active participation, transparency building and responsibility, to review the social and global issues.
The war for the human rights in the recent era is considered as an interior competence issue of the countries themselves. However the international community and international modern civilization in supporting the formation of the international general organization for stopping discrimination, apartheid, refugee protection, genocide, armed conflicts, attempts to prevent or stop the wars, and at same through these organizations as it The League of the Nations and United Nation, put in place juridical rules and principles with international power for protection of certain categories and legal responsibility for the crimes against peace, war crimes and crimes against humanity.
With all the advanced progress in the protection of funda-mental human rights and freedom as a main juridical category which is obvious with concrete results for completion of human rights protection with international character, the recent era or the so called the “era of terrorism” caused the emotion of suspicion for the international rights which by analysts and scientific experts is often an object for criticism, like it describes and conserves the certain status of “no-peace”. This is partly true and seen from the retros¬pective-justified, where in most countries of the world the human rights and freedom are impinged brutally.

Hyrje

Kur i kemi parasysh të dhënat statistikore ndërkombëtare mbi viktimat e luftës dhe paqes, do të përfitojmë bindje të plotë se sa e rrezikshme ka qenë jeta e njeriut. Referencën e kësaj natyre e dëshmojnë edhe turbullirat historike që kanë ndodhur nëpër shekuj në shoqërinë njerëzore.
Çështja e njohjes dhe e mbrojtjes së të drejtave dhe lirive the-me¬lore të njeriut është diçka ku njeriu e ndjen veten të nënshtruar me një numër përkufizimesh të jashtme ku cenohet autonomia individuale. Pavarësimi nga këto përkufizime mund të kuptohet e të merret si një përpjekje për të siguruar të drejtë për jetë, liri, pavarësi, privatësi dhe mundësi të barabarta në shoqëri.
Mund të vlerësojmë se njohja dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore si kategori juridike janë paraqitur me krijimin e shteteve dhe të normave të para juridike, kurse shtytje më të madhe u kanë dhënë revolucionet borgjeze. Këto revolucione mundësuan që çdokush, si gratë, ashtu edhe burrat, të rinjtë dhe fëmijët, duhet t’i dinë dhe kuptojnë të drejtat e tyre njerëzore, që kanë rëndësi të madhe për interesat dhe qëllimet e tyre.
Kuptimi i parimeve dhe procedurave për të drejtat e njeriut ua mundëson njerëzve të marrin pjesë në vendimet që përcaktojnë jetën e tyre, të punojnë drejt zgjidhjes së konflikteve dhe ruajtjes së paqes, të bazuar në të drejtat e njeriut. Kjo gjë paraqet një strategji fryt-dhënëse dhe bazohet në interesat e popullit për zhvillim njerëzor, social dhe ekonomik.
Përveç faktit se të drejtat e njeriut paraqesin instrument esen-cial për parandalimin e konflikteve, ato janë gjithashtu bërtha¬më e konceptit të ndërtimit të qeverisjes dhe demokracisë. Gjithashtu, ato ofrojnë bazë që përmes pjesëmarrjes aktive, ngritjes së transparencës dhe ngritjes së përgjegjësisë të mund të merren me trajtimin e problemeve shoqërore dhe globale.
Luftërat për të drejtat e njeriut, deri në kohën më të re trajto-heshin si çështje të kompetencës së brendshme të shteteve. Megjithëkëtë bashkësia ndërkombëtare dhe civilizimi modern ndërkombëtar në mbështetje të krijimit të organizatave të përgjith-sh¬me ndërkombëtare për të ndaluar diskriminimin, aparteidin, gjenocidin si dhe konfliktet e armatosura, bën përpjekje për paran-dalimin ose për kufizimin e luftës dhe për mbrojtjen e refugjatëve. Njëkohësisht nëpërmjet këtyre organizatave ndërkombëtare, si Lidhja e Kombeve dhe Kombet e Bashkuara, jetësuan rregulla juri-dike dhe parime me plotfuqishmëri ndërkombëtare për mbrojt¬jen e kategorive të caktuara dhe të mbajnë përgjegjësi juridike për krimet kundër paqes, krime lufte dhe krime kundër njerëzimit.
Me gjithë përparimin e arritur në mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore si kategori themelore juridike e cila është evidente me rezultate konkrete për sendërtimin e plotë në jetësimin e të drejtave të njeriut me karakter ndërkombëtar, epoka e fundit ose e ashtuquajtura “epoka terroriste” shkaktoi emocionin e dyshimit për të drejtën ndërkombëtare ku shpeshherë nga analistët dhe ekspertët shkencorë është bërë objekt i kritikës, se ajo përsh-kruan dhe konservon statusin përkatës të “jo-paqes”. Kjo është vetëm pjesërisht e saktë dhe vetëm (shikuar në retrospektivë) e justifi¬kueshme, kur në shumë vende të botës shkelen në mënyrë brutale të drejtat e njeriut dhe liritë themelore.

1. Të drejtat dhe liritë e njeriut në procedurën policore

Kur themi “cenim i të drejtave dhe lirive të njeriut”, gjithsecilit i shkon mendja te Ministria e Punëve të Brendshme, përkatësisht tek policia, nëpunësit policorë, pjesëtarët e njësive speciale të policisë etj. Kjo ndodh për shkak se të punësuarit në këtë ministri, përkatësisht nëpunësit policorë që kanë autorizime të posaçme, punët nga kompetenca e tyre i kryejnë drejtpërsëdrejti në terren dhe para syve të publikut, me qëllim të ruajtjes së rendit dhe qetësisë publike. Fjala është për rastet e zbulimit dhe ndjekjes së kryerësve të veprave penale, me qëllim të zbatimit të urdhrave të organeve gjyqësore, gjatë rregullimit të trafikut etj. Pikërisht gjatë kryerjes së këtyre aktiviteteve, ekziston rrezik potencial për rrezikimin dhe cenimin e të drejtave dhe lirive themelore të njeriut, para së gjithash të mbrojtjes së integritetit fizik dhe të drejtës për lirinë e lëvizjes. Pikërisht në këto raste ky rrezik është shumë më i madh se sa, për shembull, gjatë komunikimit të qytetarëve me organet e tjera të pushtetit ekzekutiv. Po ashtu policia po edhe nëpunësit policorë janë të vetmit të cilët kanë autorizime ligjore që gjatë kryerjes së punëve policore dhe gjatë realizimit legjitim të detyrave policore të përdorin forcë fizike, mjete të dhunës, madje edhe armë zjarri.
Mendoj se është e nevojshme që secili në vetëdijen e vetë, pavarësisht se a bëhet fjalë për nëpunës policorë, nëpunës shtetërorë ose qytetarë, gjithmonë ta ketë informacionin se gjatë realizimit të të drejtave ose përmbushjes së obligimeve e ka për detyrë t’i respektojë dhe t’u përmbahet normave juridike në fuqi, sepse në të kundërtën për sjellje negative do të mund të ballafaqohet me sanksion të caktuar.
Kur qytetarit i cenohen të drejtat e garantuara nga normat ligjore, atëherë është e qartë se shteti, përmes institucioneve të veta, shpeshherë edhe përmes Ministrisë së Punëve të Brendshme, kërkon zbatimin e ligjit, përkatësisht sanksionimin e veprimit të paligjshëm. Në këto raste, zakonisht kemi procedura të shpejta gjyqësore ose administrative.
Sa i përket nevojës për reforma në planin normativ në institu-cionin tonë, konsiderojmë se korniza ekzistuese ligjore dhe nën-ligjore, në bazë të së cilës mbështetet puna policore, në masë të konsiderueshme është ndërtuar dhe i përmbush kriteret esenciale për punë demokratike të policisë.
Mënyra dhe procedura e kryerjes së punëve policore, konsi-deroj se janë rregulluar në përputhje të plotë me Ligjin për punë të brendshme, (Korrik 2009, Ligjin për polici, viti 2006), me Rregu-lloren për kryerjen e punëve policore dhe me rregullat e interne, siç janë procedurat standarde operative për ndalim dhe procedurat për personat e ndaluar.
Gjithashtu, Ministria ka miratuar më tepër akte nënligjore të cilat kanë të bëjnë me seleksionimin, trajnimin dhe pranimin e nëpunësve për kryerjen e punëve policore, duke respektuar kodeksin e etikës policore, Marrëveshjen kolektive në të cilën përcaktohet procedura e përgjegjësisë disiplinore dhe sanksionimin e nëpunësve policorë, në raste të shkeljes së disiplinës në punë.
Secili aksion duhet të bazohet në ligj, të jetë në përputhje me qëllimin të cilin dëshiron ta arrijë dhe nuk guxon të përfshijë asnjë lloj forme të diskriminimit ndaj qytetarëve.
Vlerësojmë se korniza e këtillë ligjore dhe nënligjore në masë të mjaftueshme mundëson kryerjen efikase të funksionit ligjor të Ministrisë së Punëve të Brendshme, në veçanti në pjesën e policisë, pa qenë në dëm të të drejtave dhe lirive themelore të qytetarëve. Keqpërdorimet e autorizimeve policore të cilat ndodhin kohë pas kohe, para së gjithash mund të jenë rezultat i sjelljeve personale të nëpunësve të caktuar policorë në një moment të caktuar.
Ky veprim i paligjshëm individual i policisë gjykojmë se nuk është rrjedhojë e kornizës së keqe ligjore por, në të shumtën e rasteve, kjo ndodh për shkak të lëshimeve gjatë zbatimit konsekuent të saj. Një gjë e tillë, sidomos mund të ndodh në procedurat e prani-mit të nëpunësve policor, gjatë edukimit të tyre të vazhdueshëm dhe të plotë për kryerje efikase të punëve policore me respektim kon-sekuent të lirive dhe të drejtave të njeriut dhe eventualisht lëshimeve në ndjekjen e vazhdueshme të gjendjes psikofizike të nëpunësve policor, duke i pasur parasysh detyrat specifike të punës së tyre.
Asnjë rast i keqpërdorimit të veprimit policor, pavarësisht shkaqeve për një gjë të këtillë, nuk duhet të tolerohet, madje edhe nëse është me shumë pak rëndësi për të drejtat dhe liritë, e të mos flasim për rastet me pasoja tragjike. Në çdo rast të cenimit të vrazhdë të të drejtave të qytetarëve, i cili vjen si pasojë e keqpërdorimit të autorizimeve policore, në mënyrë publike duhet të shprehet qëndrimi për nevojën e veprimit profesional dhe etik të policisë dhe sanksionimi të jetë sa më adekuat.
Ndonëse është shënuar progres i caktuar, konsiderohet se Sektori për Kontroll të Brendshëm pranë Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe në veçanti Prokuroria Publike dhe gjykatat duhet të angazhohen akoma më tepër, sidomos në rastet kur jo vetëm që ekzistojnë indikacione por ka edhe prova dhe materiale serioze për keqpërdorim ose tejkalim të autorizimeve policore.
Në fakt, për angazhimet e këtilla dhe sidomos angazhimet në drejtim të hetimit përkatës dhe ndëshkimit të çdo lloj veprimi të paligjshëm policor, në veçanti për torturë dhe trajtim poshtërues, sugjerohet edhe në progres raportet e Komisionit Evropian të Repu-blikës së Maqedonisë, i këtillë është edhe raporti i fundit i Komisionit Evropian.
Të dhënat, që rezultojnë nga puna me lëndë, vënë në pah procedura të zgjatura të prokurorisë por edhe të gjykatave kundër nëpunësve policorë, të akuzuar për vepra penale kundër të drejtave dhe lirive të qytetarëve, për mosparaqitjen e tyre në procedurat gjyqësore dhe vështirësitë e gjyqtarëve për ta siguruar praninë e tyre dhe së fundmi për masat dhe sanksionet e shqiptuara të cilat janë relativisht të lehta kundrejt peshës së veprës (torturë ose keqtrajtim gjatë kryerjes së shërbimit), të cilat shpeshherë shqiptohen në formë të dënimit me kusht.
Prandaj, të gjitha organet dhe institucionet, përmes Sektorit për Kontroll të Brendshëm, Prokurorisë Publike dhe deri tek organet gjyqësore, secili në kuadër të kompetencave të veta, duhet të angazhohen edhe më shumë në drejtim të realizimit të plotë dhe konsekuent të funksioneve dhe detyrave të cilat i kanë. Vetëm në këtë mënyrë, përmes bashkëpunimit të ndërsjellë dhe angazhimit për sanksionim adekuat të veprimeve të kundërligjshme policore, do ta rrisin besimin e qytetarëve në institucionet e sistemit, lojalitetin e tyre ndaj tij dhe do të kontribuohet në sundimin e së drejtës, në funksionimin e shtetit ligjor dhe shmangien e nëpunësve policorë nga keqpërdorimi ose tejkalimi i autorizimeve të tyre ligjore, përkatësisht kontribuohet në marrjen e ligjit në “duar të veta”.
Duhet të theksohet nevoja e veprimit të shoqërisë civile, në kontekst të zhvillimit të përgjithshëm të proceseve demokratike në shoqëri, përfshirë edhe përparimin e punës së policisë, në veçanti në pjesën e respektimit të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut. Këtu merret parasysh dhe nevoja për shqyrtimin serioz të inicia¬ti-vave të cilat dalin nga ato, si dhe përfshirja e tyre aktive në aktivitetet për demokratizimin e mëtutjeshëm të institucioneve të shtetit.
Si pikënisje e veprimit të tillë gjithmonë janë garancitë kush-tetuese dhe ligjore për të drejtat e qytetarëve, por më duhet të potencoj se konkluzionet për shkeljen eventuale të të drejtave të qytetarëve dhe masat e mëtutjeshme eventuale të cilat do të ndër-merren nuk guxojnë të jenë kuturu por ato duhet të bazohen në prova dhe materiale cilësore dhe të paanshme.
Vetëm në këtë mënyrë dhe jo vetëm ai, por të gjitha organet e tjera të shtetit do të kontribuojnë për sundimin e së drejtës dhe për funksionimin e shtetit ligjor, gjë që paraqet garanci më të madhe për respektimin, përmbushjen e plotë dhe mbrojtjen jo vetëm të të drejtave themelore ligjore të qytetarëve të Republikës së Maqedonisë por edhe të të gjitha të drejtave tjera.
Reformat në institucionet e cilit do qoftë sistem, pra edhe në tonin, përfshirë edhe reformat në polici, konsiderojmë se paraqesin një proces që duhet të rrjedh më tej.
Kjo për një arsye të thjeshtë sepse një gjë të tillë e imponon koha e re, progresi teknologjik dhe teknik, paraqitja e formave të reja të krimit, aktivitetet e ndryshme terroriste, por edhe nevoja e domos¬doshme e qytetarëve për respektimin e personit dhe dinjitetit të tij dhe përmbushjes së plotë dhe efektive të të drejtave dhe lirive të njeriut, të cilat u garantohen me aktet juridike ndërkombëtare dhe vendase.
Reformat në polici duhet të jenë proces i vazhdueshëm edhe atë jo vetëm në drejtim të përmirësimit dhe mbindërtimit të rregullave ligjore, gjë e cila doemos duhet të jetë konsistente në mënyrë që të mund të implementohet me efikasitet dhe të shënojë rezultate, por edhe në drejtim të krijimit të parakushteve materiale për implementimin e saj. Qëllimi është të ballafaqimi me sukses me sfidat dhe realizimi e funksionit kryesor – mbrojtja e rendit kush-tetues, mirëmbajtja e rendit dhe qetësisë publike dhe lufta kundër krimit duke i respektuar plotësisht, e jo në llogari të të drejtave dhe lirive të njeriut.
Ajo që duhet bërë është domosdoshmëria për një edukim të vazhdueshëm dhe profesionalizim të plotë të nëpunësve policorë, sidomos të atyre të cilët punët policore i kryejnë drejtpërsëdrejti në terren nga që, për fat të keq, praktika tregon se aktet normative dhe procedurat të cilat zbatohen gjatë pranimit në punë të nëpunësve policorë, trajnimi i tyre gjatë punës dhe përparimi i tyre në karrierë megjithatë nuk mund të jenë garanci për mospërsëritjen e rasteve. Akte të tilla personale të nëpunësve të caktuar policorë, ndonjëherë kalojnë edhe me pasoja më të rënda mbi të drejtat dhe liritë e njeriut.
Komiteti i Helsinkit në vazhdimësi përcjell ngjarjet lidhur me privimet nga liria gjatë disa muajve/viteve të fundit, dhe me keqardhje konstaton se në numrin më të madh të rasteve nuk res-pektohet parimi i prezumimit të pafajësisë i cili është njëri nga pos-tulatet themelore të procedurës penale të mbrojtur me kushtetutën e Republikës së Maqedonisë dhe Konventën evropiane për të drejtat e njeriut.
Më së pari në disa raste është hasur aplikim i dyshimtë i procedurave të përshkruara me aktet interne të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Në Kushtetutën e Republikës së Maqedonisë garan-tohet parimi i prezumimit të pafajësisë dhe e drejta e privatësisë, ajo e dinjitetit dhe shëmbëlltyrës së personalitetit. Këto përpjekje kushtetuese janë të shndërruara në Ligjin për policinë, si dhe me Kodin e etikës policore të cilat i obligojnë nëpunësit policorë në zbatimin e autorizimeve që ta respektojnë dinjitetin, shëmbëlltyrën dhe ndershmërinë e personave.
Në pajtim me ligjin për procedurën penale, çdokush që është përndjekur nga shteti ose privatisht , e gëzon të drejtën për “parasu-pozim të pafajësisë”. Kjo me siguri nuk është ajo e drejtë të cilën për çdo ditë e shohim në Maqedoni, ku të arrestuarit i incizojnë se si i shpijnë në burgun hetimor ose te gjykatësi hetimor, e ngjarja është top temë në të gjitha mediat. Duke e pasur parasysh faktin se Minis-tria e Punëve të Brendshme është organizatore dhe realizatore e aksioneve policore të privimit nga liria, është tejet simptomatike se si të njëjtat mediume janë saktësisht të informuara për ditën, orën dhe vendin e privimit nga liria, dhe janë në mundësi që spektaklin e rrënimit të dinjitetit të dikujt t’ia shfaqin opinionit të gjithmbarshëm të Maqedonisë. Kjo, aq më tepër që policia është e obliguar me Kodin e etikës policore që objektivisht ta informojë opinionin, duke pasur me këtë rast kujdes për parimet e besueshmërisë së të dhënave dhe për mbrojtjen e integritetit personal, si dhe për shkak të arsyeve për udhëheqjen e procedurës penale. Kujt i shërben ky sensacion jo etik i cili e rrënon dinjitetin njerëzor dhe të gjitha rregullat dhe normat juridike të një shoqërie demokratike për çfarë konsiderohet shoqëria e Maqedonisë?
Kur flasim për parimin e prezumimit të pafajësisë patjetër duhet të përmendim se krahas këtij parimi, me shfaqjen e incizimeve operative lëndohet dhe e drejta e privatësisë, jeta personale dhe familjare, shëmbëlltyra dhe dinjiteti të cilat po ashtu janë të garantuara me Kushtetutën dhe aktet ndërkombëtare. Sërish vëmë në pah se kjo e drejtë nuk mund të gëzohet kur në televizionet ”rrotullohen” incizime të personave të privuar nga liria dhe mandej recitohen emrat e tyre ose ne disa raste, që ironia të jetë më e madhe, MPB informon me iniciale të përcjella me fotografi dhe përcaktim më të afërt të personit.
Për shkak të kësaj, Komiteti i Helsinkit insiston në zbatimin e Nenit 8 nga Konventa Evropiane për drejtat e njeriut, që nënkupton se gjatë sigurimit të informacioneve për të dyshuarit, të akuzuarit ose të palëve të dënuara në procedurat penale, duhet të respektohet e drejta e tyre për mbrojtjen e privatësisë.
Ndërmjet policisë dhe qytetarëve ekziston raport dyanësor ku rol kryesor ka respektimi i të drejtave të njeriut. Me kryerjen e rolit të tyre, policia është e obliguar që t’i mbrojë liritë dhe të drejtat the-melore të njeriut përmes pengimit të shkeljes së tyre. Në sigurimin e të drejtave të njeriut policia ka rol të dyfishtë dhe atë përmes funksionit themelor të jetë mbrojtës i të drejtave të njeriut dhe nga ana tjetër gjatë ndërmarrjes së autorizimeve policore të jetë jashtë-zakonisht i kujdesshëm në respektim maksimal të të drejtave të njeriut. Sipas nenit 2 nga Kodeksi i OKB: “Në kryerjen e detyrave të tyre, personat përgjegjës për zbatim të ligjit do ta respektojnë dhe mbrojnë dinjitetin njerëzor dhe do t’i mbrojnë të drejtat e njeriut për të gjithë personat”.
Ekzistojnë standarde ndërkombëtare me të cilat rregullohen raportet e policisë ndaj qytetarëve si dhe për zbatimin e autorizimeve policore. Në pajtim me nenin 1 nga Kodeksi i OKB “Personat përgjegjës për zbatimin e ligjit do t’i kryejnë detyrat të cilat u janë ndarë me ligj kështu që do t’i shërbejnë shoqërisë dhe do t’i mbrojnë të gjithë personat nga veprimet kundërligjore në përputhshmëri me shkallën e lartë të cilën e kërkon profesioni i tij”.
Në pajtim me nenin 2 dhe 4 nga kodeksi evropian “Policia është organ publik i cili formohet me ligj, operacionet policore duhet të jenë të udhëhequra në përputhshmëri me ligjet nacionale dhe standardet ndërkombëtare dhe dispozitat ligjore të cilat duhet për policinë të jenë të qarta dhe precize”.
Qëllimi themelor i policisë në një shoqëri demokratike është sundimi i së drejtës dhe mbajtja e rendit dhe qetësisë publike, mbrojtja dhe respektimi i të drejtave dhe lirive të veçanta, paran-dalimi i veprave ndëshkuese dhe lufta kundër krimit. Aktivitetet policore mbulojnë një spektër të gjerë.
Respektimi i të drejtave dhe lirive themelore, të cilat përm-bahen në konventën evropiane për të drejtat e njeriut, nënkupton edhe ekzistim të kufizimeve të policisë në realizimin e qëllimeve të saja. Policia duhet të respektojë të drejtën e jetës si dhe të sillet në mënyrë humane me çdo person pa dallim se ai person kërkon mbrojtje nga policia apo paraqitet si person i cili e shkel ligjin dhe është kryerës i një vepre të caktuar penale.
Kryesisht, secili nëpunës policor duhet të ketë përgjegjësi individuale për veprimet e tij në kryerjen e detyrave policore. Kriter themelor për veprim policor është ligjshmëria, përpjesëtuesh¬mëria dhe jodiskriminimi.
Njëherit marrëdhëniet e policisë me qytetarët duhet të jenë të rregulluara me ligje të brendshme, praktika dhe kodekse të cilat do të udhëhiqen në bazë të parimeve të parashtruara në tekstin e Ko¬de-k¬sit Evropian të etikës policore dhe vënies së themeleve të stan-dardeve ndërkombëtare. Definicioni i tillë përmbahet në preambu-lën e Kodeksit Evropian.
Për veprimin e policisë në shoqëritë demokratike janë të rën-dësishme Deklarata për polici dhe Deklarata policore evropiane të cilat i përmbajnë parimet sipas të cilëve duhet të veprojnë nëpunësit policorë gjatë kryerjes së detyrave të tyre. Deklarata për polici e thekson etikën e veprimit policor dhe veprimin e policisë gjatë kohës së luftës dhe në situata tjera të jashtëzakonshme përderisa Deklarata policore evropiane e rregullon materien e marrëdhënieve të policisë me shoqërinë, mënyrën e kujdesshme ndaj qytetarëve, ofrimin e ndihmës për qytetarët si dhe mënjanimin e çdo lloj forme të keqtraj¬timit policor, arbitraritetit, diskriminimit dhe korrupsionit. Me deklaratën theksohen të drejtat e nëpunësve policorë për t’u bashkuar në sindikate.
Kodeksi evropian paraqet mbindërtim të Deklaratës për polici. Kodeksi evropian i etikës policore përfshin drejtime për inter¬venimin dhe përdorimin e forcës policore në kryerjen e detyrave policore. Sipas këtij kodeksi, zbatimi i forcës mund të përdoret vetëm mbi bazë të aktit legjitim – ligjor dhe çdo lloj i përdorimit arbitrar të forcës nuk guxon të jetë i pranuar. Kodeksi ka dispozita që kanë të bëjnë me trajnimin e policisë për përdorim të forcës, përfshirë këtu edhe parimet e Konventës evropiane për të drejtat e njeriut si dhe vendimet relevante të Gjyqit evropian për të drejtat e njeriut në Strazbur. Me atë dispozitë u jepet rëndësi e madhe qëndrimeve të gjykatës për përdorim të forcës dhe krijohet e drejtë që do të krijojë standarde të cilat policia do t’i respektojë gjatë zbatimit të forcës.

2. Të drejtat dhe liritë e njeriut në procedurën gjyqësore

Sundimi i ligjit, në radhë të parë do thotë ekzistimi i ligjeve të njohura për popullin dhe ekzistimi i ligjeve jodiskriminuese. Vetëm ekzistimi i thjeshtë në letër i tyre nuk do të thotë asgjë, nëse ato ligje nuk zbatohen. Prandaj shteti duhet të krijojë institucione që e mbikëqyrin sistemin ligjor, duke përfshirë gjykatën, prokurorinë dhe policinë. Ashtu siç parashihet me konventa universale dhe regjionale për të drejtat e njeriut, siç janë Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR), Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut dhe Karta Afrikane për të Drejtat e njeriut dhe të Popujve, këto institu-cione vetvetiu janë të lidhura për të garantuar të drejtat e njeriut.
Siguria njerëzore nuk mund të realizohet pa sundimin e ligjit dhe pa gjykimin e drejtë. Parimi i sundimit të ligjit dhe gjykimi i drejtë, i kontribuon sigurisë personale të njeriut, ashtu siç garantojnë se askush nuk do të persekutohet ose arrestohet në mënyrë arbitrare, gjithkush ka të drejtë për dëgjim të drejtë dhe për gjyqtarë të pavarur e të paanshëm. Procedurat e rregullta gjyqësore sjellin drejtësinë dhe besimin qytetarëve brenda një juridiksioni të caktuar. Për më tepër, një sistem gjyqësor i fortë ndihmon të mbajë krimin dhe korrup¬sionin në nivele të ulëta dhe, në këtë mënyrë, i kontribuon i lirisë nga frika. Sa i përket mirëbesimit ekonomik dhe zhvillimit, sigurimi i investimeve varet fuqishëm nga administrata funksionale dhe sistemi gjyqësor. Prandaj, rritja ekonomike dhe mirëqenia sociale, siç janë siguria sociale dhe ajo ekonomike, të cilat korrespondojnë me lirinë nga skamja, gjithashtu janë të varura nga sundimi i ligjit dhe gjykimi i drejtë.
E drejta për një gjykim të drejtë lidhet me administrimin e gjyqësisë për të dy llojet e konteksteve, ato civile dhe penale. Filli-misht është e rëndësishme të kuptohet se administrimi i gjyqësisë ka dy aspekte, atë institucional (p.sh. pavarësia dhe paanshmëria e organeve gjyqësore) dhe procedural (p.sh. rregullsia e dëgjimit). Parimi i gjykimit të drejtë përkrah një sërë të të drejtave individuale, duke siguruar kështu administrimin e mirë të gjyqësisë që nga momenti i dyshimit deri tek ekzekutimi i dënimit.

3. Të drejtat fundamentale të cilat janë të ndërlidhura fort me personalitetin e çdo individi:

– E drejta për gjykim të drejtë dhe publik;
– E drejta për gjykim në afat të arsyeshëm;
– Supozimi i pafajësisë;
– E drejta për liri dhe siguri të personit;
– E drejta për kod efikas për mbrojtje të së drejtës për gjykim në afat tëarsyeshëm.

Në shtetet që bazohen mbi parimet e sundimit të së drejtës dhe ndarjes së pushtetit ligjdhënës, ekzekutues dhe gjyqësor, gjyqësori është bartësi kryesor i funksionit mbrojtës në realizimin e lirive individuale dhe të drejtave të njeriut dhe qytetarit. Këtë funksion të tij dhe kompetencë, gjyqësori mundet ta plotësojë vetëm nëse bazohet dhe udhëhiqet nga parimet kushtetuese dhe ligjdhënëse, joligjshmëri, pavarësi dhe paanshmëri dhe atë vetëm nga aspekti institucional dhe ai funksional.
Përpos këtyre parimeve fundamentale, prezumim thelbësor për funksionim të gjyqësorit paraqet efikasiteti i tij. Pavarësia dhe efikasiteti i gjyqësorit zënë vend qendror në interesimet dhe aktivitetet në drejtim të realizimit dhe përparimit të të drejtave dhe lirive të njeriut në plan nacional dhe ndërkombëtar.
Përparimi i pavarësisë dhe efikasitetit të gjyqësorit dhe luftës më efikase, paraqesin përcaktim kryesor të paraparë në partneritetin evropian, prej të cilëve varet bashkëngjitja e Republikës së Maqedo-nisë drejt integrimeve euroatlantike. Në këtë kuptim në raportin e Komisionit evropian për përparimin e Republikës së Maqedonisë drejt afrimit të Unionit Evropian për vitin 2010, u konstatua për-parim i kufizuar në fushën e gjyqësorit. Aty shënohet një përmirësim i caktuar i efikasitetit të gjyqësorit, si rezultat i menaxhimit më të mirë me buxhetin gjyqësor. Megjithatë në raport potencohet se ende ekziston brengosje në pikëpamje të pavarësisë dhe objektivitetit të gjyqësorit, së pari për mosrealizim të dispozitave ligjore në praktikë.
Viteve të fundit u soll dokumenti themelor mbi bazë të të cilit u realizua reforma në gjyqësor dhe Strategjia për reformat e gjyqësorit prej vitit 2004, mbi bazë të të cilit u sollën ligje të reja dhe të ndryshuara, me qëllim të arritjes së shkallës më të lartë të pavarësisë dhe rritjes së efikasitetit të gjykatave. Mes ligjeve më të rëndësishëm bëjnë pjesë ligji për gjykata, në veçanti dispozitat që kanë të bëjnë me kërkesën e mbrojtjes së të drejtës së gjykimit në afat të arsyeshëm para gjykatës Supreme të Republikës së Maqedonisë, ligji për Këshillin gjyqësor dhe për prokuror, ligji për Prokurori Publike, ligji për Akademinë për gjykatës dhe prokurorë publik, ligji për kontestet drejtuese, e në veçanti edhe ndryshimet e Kodit penal dhe të Ligjit të ri për procedurë penale.
Korniza ligjore dhe juridike që ka të bëjë me jurisprudencën, në masë të madhe, është e kompletuar dhe kompatibile me standar-det evropiane dhe ndërkombëtare të kësaj lëmie. Nga aspekti institucional, më i rëndësishëm është formimi i Departamentit të specializuar për luftë kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit në Prokurorinë Publike në Republikën e Maqedonisë dhe formimin e departamentit të njëjtë në gjykatën Themelore Shkup I në Shkup.
Njëkohësisht kishte edhe qasje drejt përforcimit të kapaci¬te¬te-ve institucionale dhe organizative të gjykatave, është caktuar shpër-ndarje automatike e lëndëve, u realizua trajnim i personelit profesio¬nal dhe administrativ në gjykatat për përdorim të teknologjisë moderne nëpër gjykata si dhe është kryer një trajnim i vazhduar i gjykatësve dhe prokurorëve publik etj.
Gjithashtu është bërë përpjekje për përforcim të parimeve për opinion dhe transparencë nëpër gjykata, me atë që aktgjykimet detyrimisht paraqiten nëpër internet faqet e internetit, paraprakisht bëhen anonime në pajtim me kërkesat për respektim dhe mbrojtje të të dhënave personale të palëve dhe pjesëmarrësve të tjerë në proce-du¬rë dhe në pajtim me ligjin e ri për drejtim me lëvizjen e lëndëve.
Përkundër këtyre përmirësimeve ligjore të pozitës së pavarur të gjykatës dhe efikasitetit të saj, realiteti flet për situata tjera. Në këtë kontekst, meriton të përmendet analiza e realizuar nga Misioni Vëzhgues i OSBE në Shkup në vitin 2009, me të cilën zbulohen konstatime humbëse se si gjykatësit e përjetojnë pavarësinë e tyre dhe varësinë e gjyqësorit. Shkaqet për brengosje serioze për pavarë-si¬në sipas përgjigjeve të gjykatësve ndërlidhen me dukurinë e shpe-shuar të ndikimit të vendimeve të cilat ata i sjellin. Gjykatësit kanë shfaqur mosbesim në mekanizmat dhe instrumentet për mbrojtje, kështu që tentimet për ndikim shpeshherë qëndrojnë të pavërejtura ose të pandëshkuara.
Mbi efikasitetin e gjyqësorit në Republikën e Maqedonisë, përveç faktorëve tashmë të përmendur, ndikim të rëndësishëm ka edhe ngecja e akumuluar e lëndëve të pazgjidhura nga vitet e mëpar-sh¬me. Kjo ngecje e mbrapshtë e korrupton kapacitetin e gjykatave që ballafaqohen me rrjedhjen e lëndëve dhe që duhet të respektojnë të drejtën e gjykimit në afat të arsyeshëm në Republikën e Maqedonisë. Situatat e këtilla në gjyqësorin e Republikës së Maqedonisë reflek-tohen mbi kapacitetin e saj që të sigurojë konsekuencë të mbrojtjes së të drejtave të njeriut.
Duhet të bëhet plotësimi i parimeve ndërkombëtare dhe i standardeve përkitazi me të drejtën për gjykim të drejtë në afat të arsyeshëm dhe e drejta për kod efikas për mbrojtje të saj. Gjatë kësaj pune të drejtat e procesit dhe garancitë që dalin nga kjo e drejtë fundamentale analizohen mbi bazë të legjislacionit ndërkombëtar dhe të atij të vendit dhe të dhënave empirike të fituara nga vëzhgimi i lëndëve penale.
E drejta për gjykim të drejtë në afat të arsyeshëm është e paraparë me paktin ndërkombëtar për të drejta qytetare dhe politike, e cila flet për të drejtën e të akuzuarit në gjykim pa pezullim të panevojshëm. Në nenin 14 të paktit ndërkombëtar për të drejta qyte-tare apo politike theksohet se “Çdo person ka të drejtë për gjykim të drejtë dhe publik para gjykatës kompetente të pavarur dhe objektive të themeluar me ligj, e cila vendos për bazën e akuzave penale kundër tij …”
Konventa Evropiane për të drejtat e njeriut dhe mekanizmi rajonal për mbrojtje të cilën ajo e ka vendosur në pamjen e Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut, e garanton të drejtën për gjykim të drejtë dhe publik në afat të arsyeshëm në nenin 6, paragrafi 1 nga Konventa, e cila parasheh:”Gjatë vërtetimit të … çfarëdo lloj akuze penale kundër tij, çdo person ka të drejtë për … gjykim në afat të arsyeshëm nga ana e gjykatës së pavarur dhe objektive të themeluar me ligj.”
Në nenin 6, paragrafi 2 dhe 3 nga Konventa Evropiane për të drejtat e njeriut parashihen të drejta të veçanta për të akuzuarin në procedurën penale, siç është supozimi i pafajësisë, e drejta për përgatitje të mbrojtjes, e drejta për avokat mbrojtës dhe ndihmës juridik, e drejta për ndihmë falas nga përkthyesi etj.
Përmbajtja dhe parimet e të drejtës të cilat garantohen me nenin 6, zhvillohen pandërprerë dhe mbindërtohen përmes jurisprudencës së Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut. Mes tjerash, nga kjo e drejtë dalin edhe obligimet pozitive për shtetet në atë kuptim që secili shtet duhet të organizojë sistemin e vet shoqëror në mënyrë që të mundësojë gjykatat t’i plotësojnë kriteret të cilat dalin nga neni 6 nga KEDNJ, përfshirë edhe të drejtën për gjykim të drejtë në afat të arsyeshëm .
Parimi për gjykim të drejtë në afat të arsyeshëm është i inkorporuar në legjislaturën e Republikës së Maqedonisë dhe ai parashihet në ligjin për gjykatat dhe ligjin për procedurë penale. Në nenin 6 të Ligjit për gjykata thuhet: “Çdokujt i garantohet e drejta për qasje të barabartë para gjykatës në mbrojtjen e të drejtave të tyre dhe interesave të bazuara juridike”. Garancia e të drejtës për gjykim në afat të arsyeshëm përmbahet në paragrafin e dytë të këtij ligji me të cilin parashihet se “gjatë vendosjes për të drejtat qytetare dhe obligimeve për përgjegjësinë penale, secili ka të drejtë për gjykim të drejtë dhe publik në afat të arsyeshëm para gjykatës së pavarur dhe objektive të themeluar me ligj”.
E drejta për gjykim të drejtë garantohet edhe me nenin 5 të LPP, i cili parasheh: “Personi i akuzuar për vepër penale ka të drejtë për gjykim të drejtë dhe publik para gjykatës së pavarur dhe objekti-ve, në procedurë kontradiktore të mund t’i mohojë akuzat kundër tij dhe të propozojë për të nxjerrë prova në mbrojtjen e tij”.
Me ndryshimet dhe plotësimet e ligjit për gjykatat është sjellë procedurë e posaçme hetuese për mbrojtjen e të drejtave në afat të arsyeshëm para gjykatës Supreme të Republikës së Maqedonisë, e cila hollësisht përpunohet në pjesën e katërt.
Për nga natyra e saj, e drejta për gjykim të drejtë e garantuar me nenin 6 të KEDNJ ka natyrë procesore-juridike, me të cilën ajo dallohet dukshëm nga të drejtat substanciale apo materiale të cilat i garanton KEDNJ. Mes të drejtave dhe parimeve të shumta të cilat dalin nga thelbi dhe natyra e të drejtës për gjykim të drejtë më të rëndësishme janë: e drejta për qasje në gjykatë, e drejta për gjykim nga ana e gjykatës së pavarur dhe objektive e vënë me ligj, e drejta për gjykim publik, e drejta për gjykim në afat të arsyeshëm ose gjykim pa pezullim, e drejta për procedurë kontradiktore dhe parimi i barazisë së mjeteve procesore të mbrojtjes, e drejta për vendim të argumentuar gjyqësor dhe të drejta të tjera.
Thelbi i parimit nënkupton veprim që gjykatat të mos bëhen arbitrarisht apo të mos jenë arbitrare. Nota për drejtësinë nuk mund të gjeneralizohet, por sa herë duhet të kryhet varësisht prej rrethanave të rastit konkret dhe të merret parasysh tërësia e procedurës.
Një nga parimet kyçe të gjykimit të drejtë paraqet supozimi i pafajësisë i paraparë në nenin 6, paragrafi 2 i Konventës Evropiane për të drejtat e njeriut e cila është e pranuar në drejtësinë tonë procesore. Në përgjithësi, ajo e shpreh maksimumin sipas të cilit personi i akuzuar për vepër penale do të konsiderohet si i pafajshëm deri atëherë kur faji i tij do të dëshmohet në pajtim me ligjin.
Prej analizës së lëndëve të vëzhguara nënkuptohet se një numër i caktuar i lëndëve ka pasur arrestime spektakulare, mbi të dyshuarit janë përdorur mjete të shtrëngimit fizik (pranga) dhe ata kanë qenë të ekspozuar në dritën e kamerave televizive me ç’rast ka ardhur në shprehje supozimi për pafajësinë e tyre. Në atë mënyrë jo vetëm që është rrënuar parimi i supozimit të pafajësisë, por në të njëjtën kohë ka pasur edhe ndikim joadekuat ndaj objektivitetit të gjykatës.
Në këtë kuptim, duhet të nënvizohet se jurisprudenca e Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut çdoherë evoluon në kahje të përforcimit të supozimit të pafajësisë dhe zgjerimit të obligimeve pozitive të shtetit. Prej shtetit kërkohet, që në legjislacionin e tij të përcaktojë normën për kushtet dhe të sigurojë që normalisht dhe me përgjegjësi të funksionojnë mediumet.
Parimi për barazi të mjeteve të procesit ka për qëllim të vendos barazi procesore mes palëve e cila ka ngarkesë të veçantë në proce-durën penale për shkak të pozitës së prokurorit publik si organ shtetëror dhe autorizimet e tij kundrejt pozicionit të të akuzuarit dhe avokatit të tij mbrojtës. Në atë kuptim, barazia procesore-juridike e palëve nënkupton obligim të gjykatës për të siguruar mundësi që secila palë ta nxjerrë pozicionin e saj dhe të deklarohet në raport me pohimet dhe propozimet e kundërshtarit të tij. Në këtë parim përfshi¬hen e drejta për pjesëmarrje personale të palëve në procedurë, e drejta për të theksuar konstatimet dhe qëndrimet e tij në pikëpamje të çështjeve faktike dhe juridike që propozojnë prova, të marrë pjesë në nxjerrjen e tyre dhe të deklarohet për sa i përket provave të anës së kundërt.
Prania personale e të akuzuarit është sine qua non për realizim të së drejtës për gjykim të drejtë. Ajo paraqet supozim thelbësor për realizim të të gjitha të drejtave procesore të cilat dalin nga e drejta për gjykim të drejtë. Në pajtim me LPP, i akuzuari mund të heq dorë nga kjo e drejtë vetëm nën rrethana të caktuara dhe në mënyrë të padyshimtë. Nga numri i përgjithshëm i vëzhgimeve vetëm në 6, 7% të rasteve, gjykimi është zhvilluar në prezencë të të akuzuarit. Në lëndët kur gjykohet në mungesë në përqindje të lartë prej 80% arsyeja ka qenë mosarrijtja e të akuzuarit përderisa në 20% arsyeja ka qenë arratisja e të akuzuarit. Të dhënat tregojnë se gjykatat e trajtojnë gjykimin në mungesë të të akuzuarit si përjashtim.
I akuzuari në sistemin tonë ndëshkues juridik ka në dispozicion spektër të gjerë të garancive të procesit dhe autorizimeve të cilat duhet ti mundësojnë që në mënyrë efikase t’i realizojë të drejtat e mbrojtjes. Përpos të drejtës për të angazhuar avokat mbrojtës apo t’i emërohet sipas detyrës zyrtare, nëse nuk mund t’i bart harxhimet, këtu hyjnë edhe e drejta për parashtrimin e kundërshtimit të akta¬kuzës, e drejta për qasjen e tij, e drejta për interpretues dhe të drejta tjera të procesit të cilat janë të harmonizuara me dispozitat e nenit 6, paragrafi 3 nga Konventa Evropiane për të drejtat e njeriut. I akuzuari në procedurën penale duhet të ketë kohë të mjaftueshme dhe mundësi për përgatitje të mbrojtjes. LPP parasheh më tepër afate dhe veprime në drejtim të realizimit të kësaj garancie të procesit.
E drejta për avokat mbrojtës, paraqet garantën kryesore për barazinë e procesit të palëve në procedurë si në rastet kur bëhet fjalë për mbrojtje të obliguar, ashtu edhe në rastet kur i akuzuari vullnetarisht angazhon mbrojtës.
Parimi i barazisë së mjeteve të procesit të palëve nuk do të thotë se të akuzuarit i garantohet e drejta që të dëgjojë çdo dëshmitar të cilin do ta propozojë në mbrojtje të tij. Shumë më tepër thelbi i garancisë së këtij procesi do të thotë se të akuzuarit i jepet mundësia për t’i marrë në pyetje dëshmitarët e prokurorisë. E drejta e të akuzuarit për të marrë në pyetje dëshmitarin e prokurorisë është një veçanti relevante në format më të rënda të krimit ku ndërmerren masa për mbrojtje të dëshmitarit. Pyetje kyçe për sigurim të parimit të barazisë së procesit të palëve në procedurën penale i cili paraqitet në këto raste është nëse kanë pasur mundësi i akuzuari dhe avokatit i tij mbrojtës që përmes gjykatës t’i parashtrojnë pyetje dëshmitarit i cili është nën mbrojtje. Standardet e ndërtuara përmes jurispruden-cës së Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut për këtë pyetje janë të qartë dhe pohojnë se të akuzuarit duhet t’i sigurohet mundësi që t’i parashtrojë pyetje dëshmitarit, e nëse ajo nuk është e mundshme për arsye sigurie, mundësia e tillë duhet t’i sigurohet avokatit të tij mbrojtës. Gjithashtu nga gjykata kërkohet që në veçanti të ketë kujdes në këtë parim gjatë caktimit të ekspertit sipas pozitës zyrtare.
Sipas LPP, i akuzuari mundet që mbrojtjen ta japë në gjuhën e tij amtare. Përpos të akuzuarit, këtë të drejtë e kanë edhe dëshmita-rët. Sipas jurisprudencës së Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut, kjo e drejtë nënkupton se duhet t’i mundësohet përkthim i të gjitha citimeve dhe dokumentacioni i procedurës. Sipas gjykatës, e drejta për interpretues duhet t’i mundësojë të akuzuarit të ketë njohuri për lëndën që do t’i mundësojë të mbrohet dhe do të mund ta nxjerrë para gjykatës versionin e tij të rastit penal-juridik.
E drejta e gjykimit në afat të arsyeshëm nënkupton të drejtën e drejtësisë së shpejtë dhe ekspeditive. Kur vlerësohet se a është harmonizuar procedura penale me standardet e gjykimit në afat të arsyeshëm, si pyetje preliminare për të cilën duhet të ketë përgjigje është përcaktimi se cila periudhë do të konsiderohet si periudhë juridike relevante. Në princip konsiderohet se procedura fillon prej momentit kur personi do të kuptojë për akuzën penale kundër tij. Sipas praktikës së Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut, fillimi i procedurës penale njëkohësisht zhvendoset para ngritjes së akuzës. Kështu si fillim konsiderohet momenti kur personi në mënyrë zyrtare është njoftuar se do të jetë i akuzuar ose se ekziston bazë dyshimi për vepër penale të kryer, ose ai është momenti kur personit i është hequr liria ose kundër tij është ngritur hetim preliminar. Kufiri përfundimtar i asaj periudhe është momenti kur është sjellë vendim. Procedura penale përfundon me sjelljen e vendimit në ins¬tan¬cë të fundit, që varësisht prej rrethanave të rastit mund të për¬fshijë procedurë jo vetëm të rregullt por edhe të barërave të çrregullt juridik.
Në vlerësimin e gjatësisë së procesit është e nevojshme që të përfshihet edhe sjellja e prokurorit publik. Nga të dhënat e ofruara të hetimit nuk ekzistonte mundësi që të merren njohuri për kohën e kaluar prej momentit të parashtrimit të kallëzimit penal deri në sjelljen e vendimit nga ana e prokurorit publik (kallëzimi është hedhur poshtë, hetimi është ndërprerë apo ndaluar, ose është ngritur aktakuzë). Duhet që me hetimin të përfshihen edhe të dhëna për kohën nga parashtrimi i kallëzimit penal deri te parashtrimi i aktaku¬zës, të cilat janë relevante për notimin e sjelljes së të gjithë aktorëve në këtë procedurë penale. Kohëzgjatja e hetimit në aspekt kohor nuk është e kufizuar por sipas dispozitave të LPP nëse hetimi nuk përfundon në afat prej 90 ditëve, gjykatësi hetues është i obliguar ta njoftojë gjykatën për shkaqet për të cilat hetimi nuk është përfun¬duar, me ç’rast kryetari i gjykatës sipas nevojës do të ndërmerr masa për kryerje të hetimit.
Sipas përvojës së deritanishme hetimi shumë shpesh potenco-het si njëra nga arsyet për zvarritje të procedurës. Në atë drejtim lëvizin edhe mendimet e gjykatësve të anketuar të cilët konsiderojnë se deri te shkurtimi i procedurës së tërësishme prej zbulimit të veprës deri te sjellja e aktgjykimit më tepër sukses do të arrihej nëse hetimi realizohet shpejt dhe në mënyrë kualitative, me ç’rast do t’i shman¬get prokurimit të provave për kohën e diskutimit kryesor. Novela më e madhe e cila vendoset me reformën e legjislatives procesore ndesh¬kuese është pikërisht kalimi i saj në ingerencat e prokurorit publik
Koha e kaluar prej parashtrimit të aktakuzës deri në caktimin e seancës së parë të diskutimit kryesor mund të shërbejë si indikator për efikasitetin gjatë veprimit të gjykatave dhe të ndikojë mbi gjatësinë e procedurës. Në aspekt të gjykimit në afat të arsyeshëm, periudha e gjatë e mosaktivitetit të gjykatës prej parashtrimit të aktakuzës deri në caktimin e seancës së parë për diskutimin kryesor ndikon mbi gjatësinë e procedurës dhe vështirë mund të arsyetohet me çfarë do lloji të rregullave procedurale, me ndryshime organi¬za-tive, ose nga rrjedhja e madhe e lëndëve dhe nga faktorë tjerë objektivë.
Arsyeja më e shpeshtë e cila sjellë deri te gjatësia e tepruar e procedurës është pezullimi i seancës për diskutimin kryesor. Në pajtim me ligjin për procedurë penale, nëse diskutimi kryesor nuk mund të fillojë për shkak të mungesës së ndonjë pjesëmarrësi në procedurë ose nuk mund të përfundojë në një seancë gjykata do ta pezullojë diskutimin kryesor. Mungesa e palëve dhe pjesëmarrësve tjerë në procedurë rezulton me pezullim të shpeshtë të seancave. Në disa raste pezullimi i seancës ka ndodhur për shkak të nevojës për thirrje të dëshmitarëve të rinj ose për nevojën për gjetje të provave materiale. Kjo domethënë se nëse në procedurën hetuese adekuate do të sigurohen të gjitha provat e nevojshme materiale dhe nëse sigurohen dëshmitarët e nevojshëm, numri i seancave të pezulluara dukshëm do të zvogëlohet.
Pezullimet të cilat marrin pjesë në shkaqet nga ana e gjykatës ose nga ana e paditësit të autorizuar duhet të thjeshtësohen në mini-mum, që paraqet njërën nga garancitë për realizim të të drejtës së gjykimit në afat të arsyeshëm. Nga të dhënat për pezullim të seanca-ve për shkak të arsyeve nga ana e gjykatës, mes tjerash, mund të përfundohet se është e nevojshme avancimi i kapaciteteve të gjyka-tësve në planifikimin dhe udhëheqjen me kohën dhe lëndët, si dhe me udhëheqjen e procedurës dëshmuese. Duhet të bëhet përforcim i mëtutjeshëm dhe avancim i kapaciteteve të gjyqtarëve në planifiki-min dhe udhëheqjen me kohën dhe lëndët, si dhe me procedurën dëshmuese, dhe sjellje të metodave të reja të punës të cilat do të mundësojnë shfrytëzim të tërësishëm të resurseve materiale dhe njerëzore të cilat janë në dispozicion në gjyqësor për sigurim të procedurës së drejtë dhe ekspeditive. Njëri prej faktorëve që ndikon në kohëzgjatjen e tepruar të procedurave penale janë shkaqet e shpeshta për ndërprerje të diskutimit kryesor, mes të cilëve më të përfaqësuara janë pushimi dhe prokurimi i provave të cilat nuk kanë qenë tërësisht të siguruara dhe të nxjerra në procedurën paraprake, me ç’rast pasojnë ndërprerjet për shkak të përgatitjes së mbrojtjes dhe prokurorisë.
Ekzistojnë më tepër lloje të mjeteve dëshmuese të cilat përdoren në procedurën penale, varësisht natyrës së veprës penale, rrethanave të rastit dhe rrjedhës së procedurës paraprake, me të cilat verifikohet vërtetësia e fakteve relevante – juridike. Në kontekst të procedurës dëshmuese, është interesant fakti se sipas jurisprudencës së Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut, mund të ketë shkelje të të drejtës së gjykimit në afat të arsyeshëm nëse gjykata bën lëshim në përcaktimin e afatit për ekspertizë apo afat për dorëzim të konstatimit të ekspertit dhe mendim deri te i akuzuari nëse ajo rrethanë ka sjellë deri te pezullimi i tepruar i procedurës.
Legjislacioni ndëshkues – procesor i Republikës së Maqedonisë përmban garanci të procesit për mbrojtjen e të drejtave për liri dhe siguri të personit të cilat janë në harmonizim me standardet ndër¬kombëtare dhe parimet të cilat përmbahen në nenin 9 nga PNPDQ dhe neni 5 nga Konventa Evropiane për të drejtat e njeriut.
Relevante janë dispozitat e nenit 5 paragrafi 3 e Konventës Evropiane ku parashihet se “secili ka të drejtë për liri dhe siguri. Në neni 6 të LPP parashihet se personi kundër të cilit udhëhiqet procesi ka të drejtë që në afat të arsyeshëm të jetë i shfaqur para gjykatës dhe t’i gjykohet pa pezullim të paarsyeshëm. Gjithashtu parashihet që obligimi i gjykatës është që ta realizojë procedurën pa pezullim dhe ta asgjësojë secilin keqpërdorim të të drejtave të cilat u takojnë personave të cilët marrin pjesë në procedurë.
Ligji për procedurë penale parasheh listë të gjatë të masave për sigurim të pranisë së të akuzuarit dhe udhëheqje të suksesshme të procedurës penale (në nenin 185-189). Praktika e deritanishme e gjykatave në Republikën e Maqedonisë në krahasim me përdorimin e masave për sigurim të pranisë së të akuzuarit është e lidhur me një varg dobësish dhe të qenurit jokonsekuent. Fillimisht ai konstatim ka të bëjë me masën e paraburgimit e cila dukshëm paraqet masën më të shpeshtë të përdorur. Shumica e këtyre masave nxisin dhe me to krejtësisht apo pjesërisht kufizohet e drejta e lirisë së personit.
Shkaqet që ndikojnë në zgjatjen e procesit dhe zvarritjes së tij gjykatësit i gjejnë në vendimet e përhershme të procesit. Në praktikë të akuzuarit dhe mbrojtësit e tyre (madje edhe dëshmitarët) e zgjasin procedurën me mungesë nga seancat, problemet me dorëzimet, pro-vat jo të siguruara mjaftueshëm në procedurën paraprake penale dhe hetuese, ngritje të akuzave të cilat nuk janë të kompletuara dhe nuk janë të mbështetura me prova si dhe vështirësitë të cilat paraqi¬ten në dorëzimin e provave nga ana e organeve të tjera dhe organizatave.
Sipas përgjigjeve të gjykatësve, ata rrallë i përdorin vendimet ligjore të cilat kanë për qëllim të sigurojnë rrjedhë të rregullt apo përshpejtim të procedurës, siç janë përballimi i shpenzimeve për shkak të mungesës së të akuzuarit dhe shqiptimi i dënimit në të holla për mbrojtësit , kur tentojnë të kalkulojnë me prezencën e tyre në seanca dhe në atë mënyrë të ndikojnë në gjatësinë e procedurës.
Në pajtim me standardet ndërkombëtare, kohëzgjatja e proce-durës e shënon kohën e njohurisë për akuzën ose prej momentit nga humbja e lirisë deri në sjelljen e gjykimit fuqiplotë, ndërsa në raste të caktuara e përfshin edhe procedurën sipas barërave juridik dhe kryerjes së aktgjykimit. Ekzistojnë raste të cilat nuk korrespondojnë me standardet për gjykim në afat të arsyeshëm, në veçanti nëse kemi parasysh se bëhet fjalë për procedurë të shkallës së parë për të cilën sigurisht do të pasojnë barëra të çrregullt juridik, që si tërësi procedura do të ishte e vlerësuar si jashtëzakonisht e gjatë.
Sipas jurisprudencës së Gjykatës në Strazbur pavarësisht ndër-likueshmërisë së lëndës numri më i madh i të akuzuarve dhe desh-mi¬tarëve të cilët mund të sjellin deri te pezullimi, reformat e gjyqe-sorit, organet vendase janë të obliguar të ndërmarrin ndryshime përkatëse me rregullat ligjore, rregullat procedurale dhe masat organizative me të cilat do t’i thjeshtësojnë pezullimet e procedurave në minimum dhe do të sigurojnë realizim të tërësishëm për të drejtën e gjykimit në afat të arsyeshëm.
Me ndryshimet e Ligjit për gjykatat nga viti 2008 , është sjellë mekanizëm i ri juridik përkatësisht procedurë e veçantë për mbrojtje të të drejtës në afat të arsyeshëm para gjykatës Supreme të Republi¬kës së Maqedonisë.
Gjykata Supreme e Republikës së Maqedonisë në mënyrë të jashtëzakonshme dhe seriozisht e pranoi këtë kompetencë të re ligjore dhe bëri përpjekje që veprimin dhe vendimin e saj për kërkesën e kohëzgjatjes së tepruar të procedurave penale dhe për harmonizimin e tyre me standardet dhe parimet të cilat dalin nga neni 6 nga Konventa Evropiane për të drejtat e njeriut dhe jurispru-dencës së Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut në Strazbur. Për atë qëllim në Gjykatën Supreme të Republikës së Maqedonisë u formua departament i ri për mbrojtje të të drejtës për gjykim në afat të arsyeshëm, të cilin e përbëjnë tre Këshilla të shkallës së parë dhe një Këshill anketues.
Procedura për mbrojtje të së drejtës në afat të arsyeshëm iniciohet me kërkesë të cilën mundet ta paraqesë secili person i cili konsideron se gjykata kompetente e ka shkelur të drejtën e gjykimit në afat të arsyeshëm dhe atë më gjatë 6 muaj duke llogaritur këtë prej ditës së hyrjes në fuqi të vendimit. Kërkesa e tillë mund të parashtrohet edhe gjatë veprimit përkatësisht derisa zgjat procedura para gjykatave.
Duke vepruar sipas kësaj metode juridike gjykata Supreme e Republikës së Maqedonisë është e obliguar të sjellë vendim në afat prej 6 muaj prej ditës së parashtrimit të kërkesës. Gjatë vendosjes Gjykata Supreme i zbaton kriteret e njëjta të cilat i përdor Gjykata Europiane për të drejtat e njeriut gjatë vlerësimit të arsyeshmërisë për gjatësinë e procedurës: ndërlikueshmëria e lëndës, sjellja e të akuzuarit në procedurë dhe sjellja e gjykatës e cila vepron për lëndën. Pikërisht Gjykata Supreme vlerëson nëse ka kontribuar parashtruesi i kërkesës me sjelljen e tij në pezullimin e procedurës. Nëse gjykatat e rangut më të ulët kanë vendosur me kujdes të mbi lëndën, nëse puna ka rrjedhur pa ndonjë ndërprerje apo pa pezullime të panevoj¬sh¬me, sa kanë treguar gjykatat aktivitet në procedurë, a kanë ndër¬marrë veprime në kuadër të afateve të parapara në pajtim me ligjin për gjykatat dhe ligjin për procedurë penale etj. Duhet që gjykata Supreme e Republikës së Maqedonisë, duke vendosur për kërkesat për mbrojtje të së drejtës për gjykim në afat të arsyeshëm, drejt tre kritereve të përhershëm të shtojë dhe ta marrë parasysh edhe kriterin subjektiv sipas të cilit gjykata arsyeshmërinë e kohë-zgjatjes së procesit do ta vlerësojë edhe në kuadër të kuptimit të së drejtës së shkelur për paditësin dhe gjendjen e tij. Me vendimin në të cilin konstatohet e drejta e njeriut gjykata Supreme e Republikës së afat të arsyeshëm dhe e kanë shkelur të drejtën e parashtruesit e garantuar në nenin 6 paragrafi 2 dhe në bazë të Ligjit për gjykata dhe nenit 6 paragrafi 1 nga Konventa Evropiane për mbrojtje të të drejtave të njeriut dhe liritë themelore. Kjo do të thotë se për dallim nga pro¬cedurat tjera gjyqësore ku gjykatësit shumë rrallë ose aspak nuk i përmbahen Konventës Evropiane për të drejtat e njeriut në proce¬durën për gjykim në afat të arsyeshëm para instancës më të lartë gjyqësore vjen deri te zbatimi i drejtpërdrejtë jo vetëm i Konventës, por edhe të parimeve të ndërtuara përmes të drejtës precedente në Strazbur.
Në veçanti për të përshëndetur është fakti se vendimet e gjykatës Supreme të sjella në këtë procedurë sipas strukturës së tyre, stilit, dhe argumentimit të fakteve të tyre relevante dhe rrethanave dhe zbatimi i të drejtës, në masë të madhe, ngjajnë me aktgjykimet e gjykatës evropiane për të drejtat e njeriut. Në rastet kur do të vërtetohet shkelja e të drejtës në afat të arsyeshëm gjykata Supreme e Republikës së Maqedonisë e miraton kërkesën, cakton kompensim juridik kur ajo kërkohet, e nëse procedura para gjykatës ende zgjat caktohet afat ku gjykata duhet ta përfundojë procedurën. Kundër vendimit të Këshillit të shkallës së parë të gjykatës Supreme të Republikës së Maqedonisë, pala e pakënaqur ka të drejtë për ankesë në afat prej 8 ditëve, duke llogaritur prej ditës së pranimit të vendimit deri te Këshilli i shkallës së dytë në gjykatën Supreme.
Vendimin në procedurë për mbrojtjen e të drejtës për gjykim në afat të arsyeshëm, Gjykata Supreme e Republikës së Maqedonisë është e obliguar ta sjellë në pajtim me legjislativen nacionale dhe mbi bazë të rregullave dhe parimeve të vërtetuara me Konventën Evropiane për të drejtat e njeriut dhe praktikës gjyqësore të Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut. Në përgjithësi, procedura para gjykatës Supreme i kënaq kushtet themelore dhe standardet ndër-kombëtare për mbrojtjen e të drejtës në afat të arsyeshëm. Prapë se prapë, për një analizë të përmbajtur dhe notë është e nevojshme të merren parasysh dhe të shqyrtohen edhe elemente tjera. Njëra nga ato elemente është kohëzgjatja e procedurës për këtë kod juridik. Procedura para gjykatës Supreme të Republikës së Maqedonisë lëviz në interval kohor prej 1 deri 23 muaj që e tejkalon afatin e paraparë me ligj dhe nuk korrespondon me standardet e vendosura me juris-prudencën e Gjykatës në Strazbur. Duhet që kohëzgjatja e proce-durës para gjykatës Supreme të Republikës së Maqedonisë të lëviz brenda kornizës së paraparë ligjore prej 6 muajve, nëse është e nevojshme edhe përmes marrjes së ndryshimeve përkatëse sistemore dhe organizative të cilat do t’i kënaqin kërkesat e parapara me nenin 6 të Konventës Europiane për të drejtat e njeriut.
Gjithashtu duhet që përpos vendosjes meritore të gjykatës Supreme të Republikës së Maqedonisë për mbrojtje të së drejtës për gjykim në afat të arsyeshëm, të sillen vendime përkatëse ligjore dhe procesore të cilat do të mundësojnë që me vendime më të shpejta dhe më ekspeditive të këtyre kërkesave përmes arritjes së zgjidhjes dhe të a.q. “pilot vendime” sipas shembullit të gjykatës evropiane për të drejtat e njeriut.
Të drejtën për kod efikas para organeve të vendit e garanton neni 13 i Konventës Evropiane për të drejtat e njeriut i cili parasheh:” që secilit individ, të drejtat dhe liritë e të cilit të vërtetuara në Konventën, janë të shkelura, të posedojë të drejtën për kod juridik efikas para organit në nivel kombëtar pa marrë parasysh shkeljen që personat kanë kryer, të cilat veprojnë në rol zyrtar”. Lëndë e hetimit paraqesin barërat juridike në raport me kohëzgjatjen e tepruar të procedurës.
Në përgjithësi me këtë nen drejtpërdrejt tregohet një obligimin i shtetit të sigurojë mbrojtje të të drejtave të njeriut dhe lirive së pari në sistemin juridik të vendit dhe theksohet natyra supsidijare e mekanizmit mbrojtës i vendosur me Konventën. Motivuar nga num¬ri i madh i ankesave për zgjatje të tepruar të procedurave, gjyka¬ta ka vërtetuar se mungesa e barit juridik efikas në legjislativën e vendit duhet trajtuar si çështje e ndarë. Sipas jurisprudencës së Gjykatës Evropiane për të drejtat e njeriut, barërat juridikë për të qenë efikas duhet të jenë “reale dhe efikase, e jo teorike dhe iluzive”. Sipas kritë¬reve të vërtetuara nga ana e gjykatës, për frytshmërinë e kodit me domethënie aktgjykuese të sigurohet kompensim adekuat respe¬k¬tivisht kompensim për shkeljen e marrë për arsye të kohëzgjatjes së tepruar të procedurës, por njëkohësisht ky kod duhet të sigurojë edhe përshpejtim të procedurës. Përpos këtyre elementeve themelore, me rëndësi janë lartësia e kompensimit dhe kryerja, respektivisht pagesa e kompensimit juridik.
Me procedurën e posaçme për mbrojtjen e gjykimit në afat të arsyeshëm e cila udhëhiqet para gjykatës Supreme të Republikës së Maqedonisë janë të përfshira elementet të cilat e determinojnë efika-si¬tetin e kodit juridik. Megjithatë, nota nuk mund të jetë abstrakte dhe teorike , por ajo duhet të jetë konkrete dhe të jetë veçmas për çdo rast. Frytshmëria e barit varet prej asaj se a mundëson realisht të realizojë të drejtën në gjyqësor. Duhet që të vendosen mekanizma përkatës institucionalë për ndjekje të kryerjes së vendimeve të VSRM me qëllim të sigurimit të realizimit të të drejtës në afat të arsyeshëm dhe mbrojtjen e saj efektive dhe juridike.
4. Përfundim me rezyme

Të gjitha organet dhe institucionet, duke filluar nga Avokati i Popullit, përmes Sektorit për Kontroll të Brendshëm, Prokurorisë Publike dhe deri tek organet gjyqësore, secili në kuadër të kom-petencave të veta, duhet të angazhohen edhe më shumë në drejtim të realizimit të plotë dhe konsekuent të funksioneve dhe detyrave të cilat i kanë sepse vetëm në këtë mënyrë, përmes bashkë¬punimit të ndërsjellë dhe angazhimit për sanksionim adekuat të veprimeve të kundërligjshme policore, do ta rrisin besimin e qytetarëve në insti-tucionet e sistemit, lojalitetin e tyre ndaj tij dhe do të kontri¬buohet për sundimin e së drejtës, funksionimin e shtetit ligjor dhe shman-gien e nëpunësve policorë nga keqpërdorimi ose tejkalimi i autori¬zi-meve të tyre ligjore, përkatësisht në marrjen e ligjit në “duar të veta”.
Dua të theksoj nevojën e veprimit të shoqërisë civile, në kon-tekst të zhvillimit të përgjithshëm të proceseve demokratike në shoqëri, përfshirë edhe përparimin e punës së policisë, në veçanti në pjesën e respektimit të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut dhe nevojën për shqyrtimin serioz të iniciativave të cilat dalin nga ato, si dhe përfshirjen e tyre aktive në aktivitetet për demokratizimin e mëtutjeshëm të institucioneve të shtetit.
Reformat në polici duhet të jenë proces i vazhdueshëm edhe atë jo vetëm në drejtim të përmirësimit dhe mbindërtimit të rregu-llave ligjore, gjë e cila doemos duhet të jetë konsistente, në mënyrë që të mund të implementohet me efikasitet dhe të shënojë rezultate, por edhe në drejtim të krijimit të parakushteve materiale për implementimin e saj, gjithnjë me qëllimtë ballafaqimit me sukses me sfidat dhe realizimin e funksionit kryesor – mbrojtjen e rendit kush¬tetues, mirëmbajtjen e rendit dhe qetësisë publike dhe luftën kundër krimit duke i respektuar plotësisht, e jo në llogari të të drejtave dhe lirive të njeriut.
Ajo që patjetër duhet bërë, e që është theksuar edhe në raportet e deritanishme, është domosdoshmëria për një edukim të vazh¬due-shëm dhe profesionalizim të plotë të nëpunësve policorë, sidomos të atyre të cilët punët policore i kryejnë drejtpërsëdrejti në terren nga-që, për fat të keq, praktika tregon se aktet normative dhe procedurat të cilat zbatohet gjatë pranimit në punë të nëpunësve policore, trajnimi i tyre gjatë punës dhe përparimi i tyre në karrierë megjithatë nuk janë garanci për mospërsëritjen e rasteve, si akte personale, të nëpunësve të caktuar policorë, ndonjëherë edhe me pasoja më të rënda mbi të drejtat dhe liritë e njeriut.
Të dhënat e fundit flasin për një gjendje alarmuese posaçërisht do të veçoja Komitetin kundër torturë, i cili në gjuhën ndërkom-bëtare e dënoi Republikën e Maqedonisë (Strazburg, 14 shkurt 2008).Komiteti i Këshillit të Europës për luftë kundër torturës akuzoi R. e Maqedonisë për keqtrajtim në rastin me personat e privuar nga liria.
Republika e Maqedonisë ballafaqohet me problem në nderti-min e gjyqësisë si mbrojtës i të drejtave të njeriut. Është e qartë se shteti i dobët me legjimitet jot ë sigurtë dhe realiteti socio-ekonomik dhe me turbulenca është pengesë për formimin e gjyqësisë. Përvoja tregoi se vetëm ligjet, veçmas në periudhën e tranzicionit nuk mund ta sigurojë pavarësinë e gjyqeve, të cilët edhe më andej janë në ndikim, madje edhe nën presion të partive politike në pushtet.
Në Republikën e Maqedonisë ndryshimet kushtetuese dhe ligjore mund të jenë vetëm pikë nismëtare në sigurinë e pavarësisë së gjyqeve nga: pushteti ligjvënës dhe ai ekzekutiv, nga menaxh-men¬ti gjyqësor, dhe nga grupet formale shoqërore, siç janë partitë politike, mediumet etj.
Por, realizimi i reformave juridike të cilat kanë të bëjnë me garancat institucionale të pavarësisë së gjyqësisë, nuk është e mjaf-tueshme për arritjen e pavarësisë, por është e nevojshme ndërtimi i shtetit juridik, sundimi i drejtësisë dhe kushtetutshmërisë në të cilën gjyqësia do të jetë mbrojtës i të drejtave të njeriut, si mjet për kufizimin e pushtetit.
Për shkak të përmirësimit të sigurisë gjyqësore të njeriut janë të nevojshme edhe ndryshimet të që ofrojnë garanci për efikasitet të procedurave gjyqësore. Është i arsyeshëm përcaktimi i afateve të sakta për realizimin e veprimeve konkrete në procedurat gjyqësore, por kjo nuk është gjithmonë e mundshme.
Rezultatet e caktuara mund të japin edhe instalimin e ankesës mbikëqyrëse përmes së cilës duhet të kontribuohet për përshpejti-min më efikas të vendosjes në procedurat gjyqësore. Aspekt tjetër i rëndësishëm është siguria gjyqësore e të drejtave të njeriut dhe zvogëlimi i taksave gjyqësore në nivel që t’i përgjigjen standardit jetësor të popullatës. Në Republikën e Maqedonisë taksat gjyqësore janë shumë të larta, dhe kjo i bën gjykatësit më larg nga individët.
Nuk ka dyshim se, reformat dhe modernizimi i sistemit gjyqësor në Republikën e Maqedonoisë është njëra nga çështjet më të rëndësishme që duhet ti kushtohet vëmendje

Bibliografia

1. Analiza e misionit Vëzhgues të OSBE në Shkup në bashkë¬punim me Shoqatën e Republikës së Maqedonisë në dhjetor të vitit 2009.
2. Doc.dr.Bashkim Selmani, E drejta e të drejtave të njeriut, Shkup, 2008.
3. njeriut përkitazi në lëndët nga fusha e korrupsionit, Shkup, 2010.
4. Bogolub Milosavleviq – Ljudska prava i policija: Centar za antiratnu akciju, Beograd, 2004
5. Deklarata për polici – rezoluta 690/1979, Këshilli i Evropës.
6. The Former Yugoslav Republic of Macedonia 2010 Progress Report, Commission Brussels, 9 November 2010.
7. Kodeksi Evropian i etikës policore (2001).
8. Gazeta Zyrtare e R. M.” nr. 114/2006 “Kodi i etikës policore”.
9. Gazeta zyrtare e Republikës së Maqedonisë nr. 150 prej 18.11.2010.
10. Gazeta zyrtare e Republikës së Maqedonisë nr.171 prej 30.12.2010.
11. Strategjia për reforma të të drejtës juridike, Ministria e drejtësisë, viti 2007.
12. D. Shkërtiq, standardet juridike ndërkombëtare me të cilat rregullohet përdorimi policor me mjetet e detyrimit, e shpallur në një kronikë kroate për të drejtën ndëshkuese dhe praktikë – Zagreb, 2007.
13. Tanja Temelkoska-Milenkoviq, Analizë e efikasitetit gjyqësor në mbrojtjen e të drejtave të

Mr. Esat Elezi / Shqip